There is something almost painfully fitting about Laxmana Do Re Mi (1972) being the final film of P. Ramlee.
It is, on the surface, an extravagant fantasy comedy: three unemployed friends, a magical carpet, a magic telescope, a mysterious musical instrument, distant kingdoms, princesses, kings, villains and a battle between good and evil.
But beneath all that fantasy is a story that returns to something P. Ramlee had been exploring throughout his career:
ordinary people trying to find a place in the world.
And in this final chapter, those ordinary men are Do, Re and Mi.
The three friends who began their journey as unemployed men in Do Re Mi (1966) and continued their adventures in Nasib Do Re Mi (1966) are now transported into a completely different world.
They become involved in war and political intrigue.
Yet, underneath the costumes and fantasy, they remain exactly who they have always been.
That makes the film both entertaining and unexpectedly poignant when viewed today: it is not only the final chapter of the Do Re Mi trilogy, but the last film in which P. Ramlee acted and directed.
The final film
Laxmana Do Re Mi (1972) was directed and written by P. Ramlee and produced by Merdeka Film Productions. It stars P. Ramlee as Do, A. R. Tompel as Re and Ibrahim Din as Mi, with Dayang Sulu among the principal cast. The film was made in black and white and runs for roughly 111–112 minutes, depending on the catalogue.
IMDb specifically records it as his “last film acted and directed.”
P. Ramlee died on 29 May 1973, less than a year after the film’s release, at the age of 44. The National Library Board Singapore’s biographical material likewise identifies Laxmana Do Re Mi as his last film.
Knowing this inevitably changes the way we watch it.
The film itself does not know it is a farewell.
The third and final Do Re Mi
The three films form a rather unusual trilogy.
Nasib Do Re Mi (1966) placed them in a crime-and-adventure story.
Laxmana Do Re Mi (1972) takes them somewhere completely different: a fantasy world of kingdoms, magic and adventure.
The gap between the second and third films is significant.
The three characters had become sufficiently recognisable that P. Ramlee could take them out of the contemporary world and place them in a fantasy setting without losing their essential identities.
Three unemployed men — again
At the beginning, Do, Re and Mi are still struggling.
They have no stable means of supporting themselves.
The same basic problem that brought them together in Do Re Mi (1966) has not disappeared.
Six years after the first film, P. Ramlee does not pretend that these men have suddenly become successful.
And, as usual, their attempt to solve an ordinary problem leads them into something extraordinary.
The house in the tree
Their circumstances become so desperate that they construct an unconventional home in a tree.
It is exactly the sort of absurd solution that belongs in the Do Re Mi universe.
But their landlord does not tolerate the arrangement.
And once again, the road leads them somewhere they could never have anticipated.
The available film descriptions consistently identify the trio’s lack of employment and their eventual departure from their makeshift home as the beginning of their fantasy adventure.
The encounter that changes everything
During their travels, Do, Re and Mi encounter Puteri Buloh Betong, a supernatural princess.
Dayang Sulu plays the princess, who is also identified in the cast as Puteri Puncak Mahligai.
The encounter changes the course of their lives.
And suddenly the unemployed trio possesses powers that ordinary men could only dream of.
The exact object associated with Mi is described in surviving plot material as a bangsi or harmonica-like instrument that can summon what he desires when used with the appropriate intention.
The gifts are perfectly matched to their personalities.
Do and the flying carpet
This is an extraordinarily useful gift for a man who has spent much of his life wandering around looking for somewhere to belong.
The unemployed man who could barely afford a proper home now possesses a magical means of transportation.
There is something almost comic about the reversal.
The man with no money gets the most extravagant form of transport imaginable.
Re and the magical telescope
Re receives a magical telescope capable of seeing distant places and events.
Re has always been the character who gets caught in situations he does not fully understand.
Now he possesses an instrument that can reveal what is happening elsewhere.
The man who is often confused now has an object capable of seeing almost anything.
But having information does not necessarily mean knowing what to do with it.
Mi and the magical instrument
The available plot descriptions identify it as a bangsi, sometimes described as a harmonica-like instrument, whose supernatural ability is connected to obtaining something desired.
Now he possesses an object that can make certain desires possible.
It is almost as if the fantasy world has decided to give each of the three men the tool most suited to his personality.
From unemployed men to admirals
Their magical adventure eventually takes them into the affairs of a distant kingdom.
The trio becomes associated with the kingdom of Pasir Dua Butir.
The kingdom is threatened by Fasola, and Do, Re and Mi become involved in its defence. IMDb’s synopsis describes the three heroes travelling to a faraway land and helping to save Pasir Dua Butir from destruction by Fasola.
The men who could not find ordinary employment now become admirals.
It is one of P. Ramlee’s most delightful comic inversions.
In this fantasy world, they become military leaders.
The last filmFilem terakhir
This is the last film P. Ramlee made. He died on 29 May 1973, aged forty-four, the year after it was released. The trilogy that began with three unemployed men in a city ends with the same three men in a kingdom of magic — and it is the last time audiences saw him work.Inilah filem terakhir yang dihasilkan P. Ramlee. Beliau meninggal dunia pada 29 Mei 1973, pada usia empat puluh empat tahun, setahun selepas filem ini ditayangkan. Trilogi yang bermula dengan tiga lelaki menganggur di kota berakhir dengan tiga lelaki yang sama di sebuah kerajaan penuh sihir — dan itulah kali terakhir penonton menyaksikan karyanya.
Ada sesuatu yang hampir mengharukan apabila kita menonton Laxmana Do Re Mi (1972) hari ini.
Pada permukaannya, filem ini ialah sebuah fantasi komedi yang besar dan penuh imaginasi: tiga orang sahabat yang miskin, sebuah rumah di atas pokok, seorang puteri dari alam ghaib, permaidani terbang, alat ajaib, kerajaan-kerajaan asing, raja, laksamana, peperangan dan seorang musuh bernama Fasola.
Tetapi di bawah segala keajaiban itu, kita masih melihat perkara yang sangat biasa dalam dunia P. Ramlee:
tiga manusia yang cuba mencari tempat dalam kehidupan.
Mereka bermula sebagai lelaki yang menganggur dalam Do Re Mi (1966). Dalam Nasib Do Re Mi (1966), mereka terjebak pula dalam usaha menentang kumpulan penjenayah.
Enam tahun kemudian, P. Ramlee membawa mereka ke dunia yang sama sekali berbeza.
Namun, walau sebesar mana dunia yang mereka masuki, mereka tidak pernah berhenti menjadi Do, Re dan Mi.
Itulah yang menjadikan Laxmana Do Re Mi (1972) begitu istimewa apabila dilihat semula hari ini.
Kerana kita tahu sesuatu yang penonton pada tahun 1972 belum tahu:
inilah filem cereka terakhir yang disiapkan oleh P. Ramlee.
Laxmana Do Re Mi (1972) diarahkan dan ditulis oleh P. Ramlee untuk Merdeka Film Productions. Beliau sendiri berlakon sebagai Do, bersama A. R. Tompel sebagai Re dan Ibrahim Din sebagai Mi. Dayang Sulu pula memainkan watak Puteri Puncak Mahligai. Filem ini ialah filem hitam putih dan berdurasi sekitar 111 minit.
Ia merupakan filem ketiga dan terakhir dalam siri Do Re Mi:
Do Re Mi (1966) Nasib Do Re Mi (1966) Laxmana Do Re Mi (1972)
Dan ia juga merupakan filem terakhir P. Ramlee sebagai pelakon dan pengarah.
P. Ramlee meninggal dunia pada 29 Mei 1973, kurang daripada setahun selepas filem tersebut ditayangkan, pada usia 44 tahun. Sumber National Library Board Singapore turut mengesahkan bahawa Laxmana Do Re Mi (1972) ialah filem terakhirnya.
Namun filem itu sendiri tidak terasa seperti sebuah perpisahan.
Tiada adegan yang sengaja dibina sebagai ucapan selamat tinggal.
Tiada watak yang bercakap seolah-olah mereka tahu cerita akan berakhir.
Tiada tanda bahawa P. Ramlee sedang menghasilkan sebuah karya terakhir.
Dan mungkin itulah yang membuatnya lebih menyentuh hati.
Enam tahun selepas Do Re Mi
Ada jarak yang cukup besar antara Nasib Do Re Mi (1966) dan Laxmana Do Re Mi (1972).
Kerjaya P. Ramlee juga sudah melalui beberapa fasa.
Ini menunjukkan sesuatu yang penting tentang kekuatan trio tersebut.
P. Ramlee tidak perlu lagi memperkenalkan mereka.
Do ialah orang yang lebih yakin dan sering menjadi penggerak.
Re ialah watak yang lebih pelik dan mudah menjadi bahan komedi fizikal.
Dan kali ini P. Ramlee hanya perlu mengubah dunia di sekeliling mereka.
Tiga lelaki yang masih tidak mempunyai pekerjaan
Menariknya, walaupun enam tahun telah berlalu, kehidupan mereka masih tidak begitu berubah.
Masih tidak mempunyai rumah yang benar-benar kukuh.
Dalam satu dunia yang lebih moden, masalah mereka tetap sama.
Mereka masih orang biasa yang cuba mencari rezeki.
Dan apabila kehidupan biasa tidak memberikan mereka jawapan, mereka sekali lagi terpaksa mencari jalan sendiri.
Kali ini, jalan itu membawa mereka kepada sesuatu yang jauh lebih luar biasa.
Rumah di atas pokok
Antara gambaran paling lucu pada permulaan filem ialah tempat tinggal mereka.
Tetapi tuan tanah tidak menerima idea tersebut.
Mereka akhirnya terpaksa meninggalkan tempat itu dan kembali mengembara.
Satu sumber sinopsis filem turut merekodkan keadaan mereka yang tidak mempunyai pekerjaan dan episod rumah di atas pokok sebelum pengembaraan fantasi mereka bermula.
Adegan ini sebenarnya penting kerana ia mengingatkan kita dari mana mereka datang.
Sebelum menjadi laksamana, mereka ialah tiga lelaki miskin.
Sebelum memiliki kuasa ajaib, mereka tidak mempunyai apa-apa.
Daripada pokok kepada istana
Perubahan yang berlaku selepas itu hampir tidak masuk akal.
Tiga lelaki yang tidak mempunyai rumah akhirnya memasuki istana.
Tiga lelaki yang tidak mempunyai pekerjaan akhirnya menjadi laksamana.
Tiga lelaki yang tidak mempunyai wang akhirnya memperoleh benda-benda ajaib.
Ini ialah fantasi sebagai bentuk wish fulfilment.
Dunia sebenar tidak memberikan mereka peluang.
Tetapi P. Ramlee memastikan bahawa apabila keadaan mereka berubah, perangai mereka tidak berubah.
Pertemuan dengan Puteri Buloh Betong
Dalam perjalanan mereka, Do, Re dan Mi bertemu seorang puteri dari alam ghaib, Tuan Puteri Buloh Betong, yang dikaitkan dengan watak Dayang Sulu dalam rekod filem.
Mereka mendapat pertolongan daripada dunia supernatural.
Dan sebagai balasan, mereka menerima hadiah-hadiah ajaib.
Hadiah tersebut kemudiannya membawa mereka ke dalam pengembaraan yang jauh lebih besar daripada masalah hidup mereka sebelum itu.
Do dan permaidani terbang
Ini mungkin hadiah yang paling mudah difahami.
Seorang lelaki yang selama ini berjalan mencari kerja kini memiliki alat pengangkutan yang boleh membawanya ke mana-mana.
Ia juga memberikan filem ini salah satu imejnya yang paling kuat secara visual: tiga orang lelaki yang bermula dengan rumah di atas pokok kini terbang di langit.
Perubahan nasib mereka tidak mungkin lebih besar daripada itu.
Re dan teropong ajaib
Teropong itu membolehkannya melihat tempat dan kejadian yang jauh.
Pemilihan hadiah ini juga sesuai dengan wataknya.
Re ialah lelaki yang sering tidak memahami apa yang sedang berlaku di hadapan matanya.
Kini dia mempunyai alat yang boleh melihat apa yang berlaku di tempat lain.
Tetapi mempunyai kemampuan melihat tidak semestinya bermaksud seseorang itu tahu apa yang patut dilakukan.
Mi dan alat muzik ajaib
Mi menerima alat muzik ajaib yang dalam beberapa sumber disebut sebagai bangsi, sebuah alat yang mempunyai kuasa tertentu untuk mendapatkan sesuatu yang diingini.
Sekali lagi, hadiah itu terasa seperti sambungan kepada wataknya.
Sekarang dia memiliki sebuah alat yang boleh membantu memenuhi kehendaknya.
Seolah-olah dunia fantasi P. Ramlee mengambil kelemahan setiap watak dan menjadikannya asas kepada kuasa mereka.
Daripada bujang merempat kepada laksamana
Perubahan terbesar datang apabila mereka masuk ke dalam urusan sebuah kerajaan.
Mereka akhirnya menjadi laksamana dalam kerajaan Pasir Dua Butir.
Do, Re dan Mi bukan lagi sekadar tiga orang lelaki yang menganggur.
Mereka masih berkelakuan seperti tiga orang sahabat yang sama.
Kerajaan Pasir Dua Butir
Kerajaan Pasir Dua Butir merupakan salah satu pusat utama dunia fantasi filem ini.
C. M. Bakar memainkan rajanya, Noorizan memainkan permaisuri, manakala Idris Hashim memainkan penasihat kerajaan.
The last filmFilem terakhir
This is the last film P. Ramlee made. He died on 29 May 1973, aged forty-four, the year after it was released. The trilogy that began with three unemployed men in a city ends with the same three men in a kingdom of magic — and it is the last time audiences saw him work.Inilah filem terakhir yang dihasilkan P. Ramlee. Beliau meninggal dunia pada 29 Mei 1973, pada usia empat puluh empat tahun, setahun selepas filem ini ditayangkan. Trilogi yang bermula dengan tiga lelaki menganggur di kota berakhir dengan tiga lelaki yang sama di sebuah kerajaan penuh sihir — dan itulah kali terakhir penonton menyaksikan karyanya.